Cliteurs Ongelijk: monotheïsme en terrorisme

Religion sucks. Kort gezegd en met een beetje fantasie is dit de wrange boodschap van de rechtsgeleerde en filosoof Paul Cliteur in zijn recente boek Het Monotheïstisch Dilemma. Cliteur stelt de monotheïstische godsdienst verantwoordelijk voor het terrorisme in de wereld. Jodendom, Christendom en de Islam worden daarmee in gelijke mate afgeserveerd. Elk van deze godsdiensten baseert zich immers op een Heilig Boek dat tal van aansporingen tot geweld bevat.

Of het nu om de Bijbel, de Tora of de Koran gaat, elk van de Holy Scriptures zit vol verhalen van geweld en wraaknemingen. En impliciet lijkt Cliteur te stellen dat het Jodendom de oudste monotheïstische godsdienst is en daarom eigenlijk de meeste blaam treft.
Direct geïnspireerd door gewelddadige bronteksten komt een relatief kleine groep terroristen vervolgens tot hun wandaden. Als je al geen atheïst was, zou je het haast worden van deze deprimerende boodschap. Tenminste, als Cliteurs analyse juist is. En aan die juistheid mag je twijfelen.

Cliteur lijkt een bijzondere opvatting te hebben van het verschijnsel “monotheïstische godsdienst” en de relatie hiervan met terrorisme. Die opvatting is als volgt: er is een Heilig Boek en dat bevat simpelweg de door God gegeven regels die de gelovigen moeten uitvoeren. Godsdienst als receptenboek voor de gewone gelovigen; godsdienst als Handboek Soldaat voor de militante aanhangers. Elk Heilig Boek bevat aansporingen tot geweld. Tot zover klopt Cliteurs analyse. Maar dan: de terrorist pakt de gewelddadige elementen uit het Heilige Boek en gebruikt die als rechtvaardiging voor zijn aanslagen. Zo redenerend, zou elk van de grote wereldgodsdiensten een terroristisch ingestelde schare volgelingen moeten kennen. Je zou denken dat de wereld dan ook geregeld geconfronteerd wordt met Christelijke en Joodse terreurdaden, naast het terrorisme uit radicale Islamistische kring. Toch is dat niet zo.

Het grote merendeel van de terroristische aanslagen in de afgelopen decennia is gepleegd door gewelddadige Islamisten. Dit kille, objectief vast te stellen gegeven kan niet worden verklaard uit de theorie van Cliteur. Joodse en Christelijke terreuraanslagen komen immers nauwelijks voor. Waar wringt hem dan de schoen? Zoals zo vaak zit het probleem in de uitgangspunten.

Godsdienst is niet per definitie het uitvoeren van een receptenboek. Er is geen automatische directe lijn van het Heilige Boek van een godsdienst naar de dagelijkse praktijk. Tussen de bron en de ontvanger zit een wereld aan interpretaties, vertalingen en accenten. Elke godsdienst heeft zijn eigen historische en sociaal-culturele context meegekregen. Juist deze context is bepalend voor het eigen karakter van een godsdienst. Dat eigen karakter is niet alleen gevormd door de inhoud van het Heilige Boek, maar ook en vooral door de manier waarop de gelovigen hebben geleerd om te gaan met die inhoud.

Cliteurs premisse “Monotheïsme ligt ten grondslag aan terreur” gaat zeker niet op voor het Jodendom. Een Joods spreekwoord luidt: “Twee Joden, drie meningen.” Het Jodendom kent van oudsher een traditie van permanente discussie over de interpretatie van de regels van de Tora. Een kritische houding tegenover de religeuze leerstellingen is een wezenskenmerk van het Jodendom. Mozes ging al geregeld het debat met God aan, trok zijn opdrachten in twijfel en uitte kritiek op zijn beslissingen.

Juist omdat de rabbijnen inzagen dat een al te letterlijke interpretatie van de Tora in de praktijk tot onduidelijkheden of ongewenste situaties zou leiden, is de Talmud geschreven. Een serie boekwerken die alle leef- en gedragsregels uit de Tora kritisch bespreekt en een acceptabele praktijk uitwerkt. Gewelddadige elementen van de leer (zoals de doodstraf, lijfstraffen of wraaknemingen) werden door de rabbijnen aan zoveel voorwaarden gekoppeld dat ze vrijwel niet meer konden worden toegepast. Het eerbiedigen en redden van het menselijk leven gaat voor de rabbijnen boven het kiezen voor de dood. Een godsdienst die oproept tot het zonodig met geweld bekeren van ongelovigen of andersgelovigen kan bijdragen aan het ontstaan van gewelddadig extremisme. Het Jodendom is niet missionair. Er is geen opdracht tot bekering van niet-Joden. Opname in het Joodse volk is gebaseerd op de vrije wil van de bekeerling; dwang is uit den boze.

De Joodse religieuze cultuur is dus sterk gevormd door tekstkritiek, religieuze discussie, respect voor het leven en ontbreken van bekeringsdrift ten aanzien van andere volkeren en religies. Door al deze factoren zijn de gewelddadige aspecten van het Heilige Boek zodanig verzacht dat er geen voedingsbodem bestaat voor Joods terrorisme. Cliteurs theorie gaat dus in ieder geval niet op voor één van de door hem genoemde monotheïstische religies.

De wortels van het terrorisme liggen in het ontbreken van een buffer tussen de boodschap van het Heilige Boek enerzijds en de dagelijkse religieuze praktijk anderzijds. Gewelddadig religieus extremisme kan alleen ontstaan in een context van letterlijke interpretatie van heilige teksten, slaafs navolgen van regels, een doodscultus, wraakzucht en de wil om het ware geloof gewapenderhand te verbreiden. Het individuele leven telt daarbij niet, maar is ondergeschikt aan de verspreiding van het ware geloof en aan het leven na de dood. Juist deze factoren vormen het kruit van religieus terrorisme.

Terrorisme is dus niet automatisch de collateral damage van de monotheïstische godsdienst.

Advertenties

25 comments

  1. Weer een mooie tekst. Bedankt daarvoor. Het Jodendom is prachtig, ben wel een beetje jaloers daarop. Vraag. Is het niet zo dat het vooral de fundamentalisten zijn vasthouden aan de naakte tekst zonder de buffer waar je het over hebt? Vooral als die tekst wordt beschouwd als het zuivere woord van God.

    Verder zijn er waarschijnlijk ook sociaaleconomische factoren nodig bij het optreden van terrorisme. In de Arabische wereld heeft men het eerst geprobeert met nationalisme, toen socialisme, toen Islam, toen Islamisme. Een stervende beschaving maakt rare sprongen. Of de Islam aan die teloorgang ten grondslag ligt is een andere vraag.

  2. Los van het feit dat de Bijbel natuurlijk een heel ander soort boek is dan de Koran (de bijbel is vooral een geschiedenis, de Koran een ethisch instructieboek), illustreert het betoog van Cliteur wel hoe goed het idee van het Opperwezen geweest is de mensheid niet slechts een geschreven openbaring te geven, maar ook een context, een Sitz-im-Leben – de Kerk met een heel precies leergezag – om de openbaring gezagvol te interpreteren en door te geven.
    In het – orthodoxe – Christendom is het een “gevaarlijke gek” niet toegestaan “het boek dat God heeft geschreven” te pakken en eigenmachtig te interpreteren of na te volgen.
    Zie over de noodzaak van leergezag J.H. Newman: An Essay on the Development of Christian Doctrine, hoofdstuk 2, sectie 2, paragraaf 13:

    If the very claim to infallible arbitration in religious disputes is of so weighty importance and interest in all ages of the world, much more is it welcome at a time like the present […]. The absolute need of a spiritual supremacy is at present the strongest of arguments in favour of the fact of its supply. Surely, either an objective revelation has not been given, or it has been provided with means for impressing its objectiveness on the world. If Christianity be a social religion, as it certainly is, and if it be based on certain ideas acknowledged as divine, or a creed, (which shall here be assumed,) and if these ideas have various aspects, and make distinct impressions on different minds, and issue in consequence in a multiplicity of developments […], what power will suffice to meet and to do justice to these conflicting conditions, but a supreme authority ruling and reconciling individual judgments by a divine right and a recognized wisdom? [ingekort door ABA]
    There can be no combination on the basis of truth without an organ of truth. [ingekort door ABA]

  3. Ik zou toch ook nog een verwijzing willen toevoegen naar het nog veel te weinig genoemde cruciale vers uit de Koran: 3:7
    Ten onrechte wordt dit vers nog vrijwel niet op de korrel genomen. Afgezien van het, onder verwijzing naar Andersens sprookje De nieuwe kleren van de keizer, volslagen lachwekkende ‘none will grasp the Message except men of understanding’ is de boodschap dat de letterlijk te nemen verzen belangrijker zijn dan de overdrachtelijke, op zich zelf niet problematisch.
    Dit vers gaat pas echt belangrijk worden, gaat pas de achilleshiel worden van het mohammedanisme, wanneer èn van buitenaf het boek onder vuur wordt genomen èn er een groep ten tonele verschijnt die daadwerkelijk en met enig gezag een agenda van ‘hervorming’ zou gaan nastreven.

  4. Terechte kritiek en goed verwoord. Cliteur wil teveel de kool en de geit sparen (misschien uit voorzorg, dat er geen sneeuwballen door de ramen vliegen). Mijn eerste reactie toen ik het boek had gelezen was dan ook: vleesch noch visch. Vraagje: geloof jij in de Hijra ? Vraagje 2: wat kunnen we doen om de ‘politiek’ c.q. publieke opinie bewust te maken van de bedreiging die uitgaat van een verdere islamisering van de westerse cultuur ? Ik ben benieuwd naar jouw ideeen daarover.

    • Ad vraag 1: Vergde even nadenken. De Hijra als strategie kan pas gedijen bij een effectieve grote militaire macht, centraal gezag en bereidheid oorlog te voeren tegen niet-islamitische landen. Dat gebeurde natuurlijk ook op ruime schaal in de Islamitische wereld tot na de Middeleeuwen. Ik weet niet of dit concept nu nog bij de meeste Islamitische landen zo op de voorgrond staat. Ik geloof wel dat geestelijk leiders in Libanon, Gaza en Iran dit concept weer uit de kast trekken als het bijv. om Israel gaat. Ander voorbeeld wellicht Soedan. In Europa zijn de Islamitische bevolkingsgroepen naar mijn mening te verdeeld om goede invulling te kunnen geven aan de Hijra. Bovendien hebben de meeste moslims in Europa waarschijnlijk nooit gehoord van dit begrip. De radicale islamisten kennen dit natuurlijk wel, maar zijn gelukkig nog in de minderheid. Maar ik benadruk dat ik geen expert op het terrein van de Islamitische leer ben.
      Vraag 2: Dit is heel lastig. Dan moet er eerst worden gedefiniëerd wat islamisering is en belangrijker nog, wanneer dit een probleem wordt voor de samenleving. Zover zijn de overheden in de diverse Europese landen nog niet. Daarom zou een discussie over dit onderwerp in de publieke media moeten worden gevoerd. Laten we proberen zo expliciet mogelijk te maken wat we ongewenste islamisering vinden. Dat zal ook in de politiek bespreekbaar moeten worden.Lange weg te gaan vrees ik.

  5. Stalin en Pol Pot – samen goed voor miljoenen doden – waren geen aanhangers van monotheïstische religies, maar hadden hun eigen atheistische religie.

  6. Cliteur gaat zich te buiten aan de intellectuele onoprechtheid waar postmodernisten gek op zijn! De valse vergelijking. De logica is ongeveer zo: een auto, een fiets en een step hebben alle drie luchtbanden; ergo: ze zijn hetzelfde. We zouden over zoveel lege larie niet eens hoeven praten.

  7. Eén vraag. Als een kritische houding tegenover de religeuze leerstellingen een wezenskenmerk van het Jodendom is, waarom is Spinoza dan geëxcommuniceerd? Houdt die kritische houding géén vrijheid van meningsuiting en discussie in? Ik vraag me af wat ik me daarbij moet voorstellen.

  8. Ik vraag me in gemoede af of de bovenstaande auteurs het boek van Cliteur wel goed gelezen hebben. Teveel van de bovenstaande kritieken en aantijgingen zijn absoluut niet verdiend. Ik beveel in ieder geval een tweede lezing aan tegen de achtergrond van de geleverde kritiek.

  9. Beste Asher

    Ik wil een paar opmerkingen plaatsen bij je artikel.
    1. Je noemt in je artikel niet veel over het christendom terwijl die in de geschiedenis toch aardig agressief hun geloof hebben verbreidt.
    2. Je noemt dat iemand die zich bekeerd tot het joodse geloof opgenomen wordt in het joodse volk. Dat je direct tot een volk behoort door een bekering vind ik interessant. Ikzelf heb sympathie voor het taoisme maar ben nog niet opgenomen in het Chinese volk.
    Het feit dat men zich wil onderscheiden door tot een volk of een geloofsovertuiging te behoren is een voedingsbodem voor conflict als men daarbij vergeet dat wij allen au fond hetzelfde zijn.
    Mijn idee is dat conflict (en dus oorlog, terrorisme of welke vorm van agressie ook) ontstaat op het moment dat men denkt de waarheid in pacht te hebben waardoor er geen ruimte meer is voor andere opvattingen.

    Met vriendelijke groeten
    Tjeerd Folmer

    (ps. Kent u het lied “Onze god is de beste” van Koot en Bie? Is nog steeds relevant en erg grappig. Om wat lucht in de materie te blazen.)

    • Inderdaad, dit artikel gaat over het Jodendom. Daarover wil ik mijn punt maken. Aan anderen om iets over het Christendom te zeggen. Over het begrip “bekering”: dit is om eerlijk te zijn in essentie een christelijk begrip. Het Jodendom spreekt over opname in het Joodse volk. De vreemdeling wordt “ontvreemd” als het ware. Dit geeft aan dat het Jodendom een menging is van religie, volk en cultuur. Daarom is het bijv. zo dat ook seculiere Joden zich tot het Joodse volk rekenen, hoewel zijn geen religieuze invulling aan het Jodendom geven. Ik vind het wat te ver gaan om te zeggen dat het gevoel te behoren tot een volk op zich al een voedingsbodem voor conflict is. De mens kan zich niet zomaar los zien van zijn geschiedenis, cultuur en sociale omgeving. Dat kan ook heel positief werken.

      • Beste Asher

        Bedankt voor je reactie. Ik snap dat je vindt dat tot een volk behoren niet direct een voedingsbodem voor conflict hoeft te zijn. Ik nuanceerde daarom die uitspraak ook met: als men daarbij vergeet dat wij allen au fond hetzelfde zijn.
        Als onze gelijkheid het uitgangspunt is in communicatie, en niet onze onderlinge verschillen, is er in elk geval een goede basis.
        Wat u zegt over het Jodendom roept een nieuwe vraag bij me op. Als het Jodendom een zo veelomvattend iets is gebeurt het dan wel dat mensen “een beetje Joods zijn”. Ik bedoel dit in die zin dat mensen tegenwoordig van verschillende religies iets gebruiken en er zo een soort eigen geloof op na houden (beetje boeddhisme met wat katholieke rituelen bijvoorbeeld).

        Vriendelijke groeten
        Tjeerd Folmer

      • Jodendom is natuurlijk een wonderlijke combinatie van religie, geschiedenis, traditie, cultuur en volk (etniciteit). Dat maakt het antwoord lastig. Voor een religieuze Jood zal het vrijwel onmogelijk zijn om de Joodse traditie te combineren met een niet-Joodse religieuze traditie. Er zijn wel voorbeelden van Joden die ook Boeddhist zijn of Soefi, maar dat zijn hele zeldzame gevallen. Er is bijv. een belangrijke Joodse traditie om niet deel te nemen aan de rituelen van een andere religie. Ook zijn er inhoudelijke problemen. De éne God van de Joden laat zich bijvoorbeeld moeilijk combineren met de christelijke Godsopvatting. De Joodse feestdagen, erediensten, eet- en leefregels en gebruiken zijn voor velen zo specifiek en veelomvattend dat ze zich niet verdragen met andere religies. Seculiere Joden hebben niet veel met religie en zien dat domein vooral als culturele en historische traditie. Toch houden zij vaak ook vast aan gebruiken als besnijdenis en viering van bar- en bat mitswa en bepaalde Joodse feestdagen.
        Een beetje Joods zijn bestaat naar mijn mening niet. Je bent Joods doordat je een Joodse moeder hebt of Joods geworden bent. Alles of niets kwestie. Hoe je dat dan verder praktisch invult kan wel erg verschillen. Er zijn verschillende stromingen in het Jodendom. Maar kiezen voor een beetje Jodendom en een beetje Christendom en een beetje Boeddhisme ben ik persoonlijk nooit tegengekomen.

  10. Ik heb in het boek The Secular Outlook de beschreven ‘impliciete’ stelling dat het Jodendom de meeste blaam treft niet kunnen lezen. Het boek is helemaal geen vergelijking van godsdiensten of een totaal overzicht van monolitische ideologieën, maar een verdediging van morele autonomie en politiek secularisme. De gedachtegang daarachter is vrij zorgvuldig uitgewerkt en onderbouwd.

    Hierboven worden soms ook stellingen over zijn boek geponeerd die Cliteur uitvoerig in zijn boek weerlegd heeft. Bespreek dan de weerlegging in plaats van de stelling nogmaals te herhalen. Bijvoorbeeld op de mogelijkheden van tekstueel relativisme en interpretatie gaat Cliteur in Hoofdstuk 2 vrij uitvoerig in. Bovenstaand blog is geen boekbespreking maar een opinie. Ik kan het boek alleen ter lezing aanbevelen.

    • Inderdaad; mijn artikel is geen boekbespreking maar gaat in op één thema van het boek: de stelling dat elk van de drie monotheistische religies aanknopingspunten biedt voor terrorisme. Dat het Jodendom als oudste van de drie religies de meeste blaam treft is de indruk die ik zélf heb overgehouden aan het werk. Ik zeg dan ook niet dat Cliteur dat zegt, maar dat hij dat “lijkt te impliceren”. Impliciter, niet expliciter.
      Aan de hand van het voorbeeld van het Jodendom maak ik duidelijk dat religie meer is dan doen wat in een Heilig Boek staat. Er zit een sociaal-culturele buffer tussen. Die buffer verzacht de harde kanten van het Heilige Boek. Ik pretendeer ook niet het complete werk te becommentariëren. Daar zou ik iets meer ruimte voor nodig hebben.

  11. Als ik morele autonomie en politiek secularisme ook als sociaal-culturele interpretatiebuffer opvat zou je het in dat opzicht eens kunnen zijn met Cliteur. Het is niet toevallig dat sinds Humanisme en Verlichting de Europese religie er vreedzamer op is geworden in tegenstelling tot de Islam waar een dergelijke historische ontwikkeling zich niet heeft voorgedaan. Dat verklaart mogelijk, ten dele, het empirisch verschil tussen de drie Abrahamitische religies in dit huidige tijdsgewricht. Hoewel, als ik de brontekst serieus mag nemen en de ‘heilige’boeken vergelijk lijkt de Islam intrinsiek gewelddadiger.

  12. Beste Asher ben Avraham, Het is te mooi om waar te zijn, en het is dus ook allemaal niet helemaal waar (je opvatting doet me sterk denken aan het Haagse LJG-jodendom waar ook ik vandaan kom, maar waar nog wel wat gaten in zijn te schieten). Diverse mensen (o.m Israel Shahak, Jeshayahu Leibovitsch)hebben er op gewezen dat ook het rabbijnse jodendom (via de talmud) behoorlijk intolerante tendenzen kent. Die komen ook heden ten dage tot uiting. Neem de terreur voorafgaande aan de stichting van Israel (Stern-gang, Lechi), kijk naar de terreur van (religieuze) kolonisten in Hebron en elders op de Westoever, zie ook de recente racistische religieuze uitspraken van plm 50 rabbijnen en zo’n 30 rabbijnenvrouwen.
    Los daarvan: Ook de islam werkt met interpretaties. De praktijk van de interpretaties van en het werken met de sharia lijkt sterk op de manier waarop het jodendom omgaat met de talmud. De fundamnetalisten baseren zich juist op afwijkende interpretaties van mensen als Qutb, Mawdudi en dergelijke.
    Een laatste opemrking – n.a.v en vraag en jouw omerking over hijra: kan het zijn dat jullie jihad bedoelden? hijra is de term voor de tactische terugtrekking van Mohammed op Median in het jaar 622 voor zover ik weet.

    • Je opmerking over het Haagse LJG-Jodendom laat ik maar even voor wat ze is, ik kan daar niets mee. Mijn opvattingen heb ik zelf ontwikkeld; ben veel te eigenwijs om anderen mij te laten vertellen wat ik vinden moet.
      Inderdaad ken het Jodendom ook zijn intolerantie en worden er door sommige ultraorthodoxe rabbijnen aan racisme grenzende uitspraken gedaan. Ik vind het daarentegen echter te ver voeren en fundamenteel onjuist om van een religieus bepaalde Joodse terroristische traditie te spreken. Ik kan mij niet herinneren de afgelopen decennia Joodse zelfmoordaanslagen in bussen en op markten, het opofferen van vrouwen en kinderen met bomgordels en raketbeschietingen in vredestijd op burgercentra te zijn tegengekomen.
      De tekstkritische traditie van het Jodendom staat in schril contrast met die van de islam. Daar is vrije discussie over, interpretatie van en kritiek op heilige teksten bijzonder moeilijk en in de meeste islamitische landen zelfs niet toegestaan. Het kritisch en zelfstandig denken van individuele gelovigen wordt niet bevorderd.

      En we hadden het echt over de hijra.

      • Je begrijpt vermoedelijk dat hier veel tegen in te brengen is. Wellicht doe ik dat nog wel eens in een ander kader dan deze beperkte ruimte. Alleen deze opmerking: er zijn meer soorten terrorisme dan zelfmoordaanslagen in bussen e.d. Dat is de terreur van mensen in een minderheidspostitie. Er bestaat echter ook wel degelijk een soort terrorisme van de mensen die de macht hebben of tot de meerderheid behoren.
        Wat hijra betreft: het was dus oorspronkelijk de terugtrekking van de profeet op Medina. Een hedendaagse ideologische vertaling ervan bestaat, maar is – voor zover ik weet – zelfs onder islamisten en salafisten een obscuur begrip. Takfir waHijra was de naam van het groepje dat indertijd Sadat vermoordde. Maar het principe -= je terugtrekken uit de zondige maatschappij en een soort parallelle gemeenschap oprichten – vond daarbuiten nooit echt navolging.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s